Op vrijdag 14 maart namen we deel aan Mapathon1571, georganiseerd door onder andere Agentschap Onroerend Erfgoed (met Geoportaal), Universiteit Gent – Archeologie, Stadsarchief Brugge en Musea Brugge.
In 1571 werd de beroemde kaart van het Brugse Vrije opgeleverd door Pieter Pourbus. Goed 25 jaar later zat er al heel wat sleet op deze druk geconsulteerde kaart. Tussen 1597 en 1601 werd daarom een kopie geschilderd door Pieter Claeissens. Deze kaart is een exacte kopie van de originele kaart van Pieter Pourbus, waarvan helaas vandaag enkel de rechterbovenhoek bewaard is gebleven. De Claeissens-kaart hangt ook in het Brugse Stadsarchief en werd voor dit project opnieuw gedigitaliseerd met de best mogelijke resolutie.
De Pourbus/Claeissens-kaart is een van de eerste kaarten die een goede geografische projectie heeft, en is daarom zeker geschikt voor verdere detailstudie en aangepaste projectie op huidige kaarten. Mapathon1571, was een evenement waarbij twee groepen van elk 25 vrijwilligers deze 16de-eeuwse kaart van het Brugse Vrije digitaal koppelen aan het hedendaagse landschap. Dit project draagt bij aan het toegankelijk maken van historisch erfgoed en biedt unieke inzichten in de landschappelijke ontwikkelingen van onze regio.
Deelnemers aan het Mapathon project verzamelden in het Brugse Stadsarchief in het zaaltje waar de Claeissens-kaart ook echt aan de muur hangt. Deelnemers kregen eerst een historische inleiding (door U Gent onderzoeker Dr Jan Trachet), en basisinstructies nodig om de kaart te georefereren in Allmaps GIS software (door freelance cartograaf Manuel Claeys Bouuaert). De kaart zelf werd onderverdeeld in 114 vakken van ca 15 km². Deelnemers kregen naar keuze een of meerdere blokken, waarop herkenbare referentiepunten worden gekoppeld aan de huidige kaart. Bij drie of meer punten wordt de kaart (met wat wiskunde) automatisch gepast op de huidige kaart. Dit noemen we georefereren. In AllMaps gebeurt dit allemaal online.
Zelf hebben we gewerkt aan de stukken 76, 92, 93, 94 en 95. Chris Vandewalle, stadsarchivaris in Diksmuide, nam samen met Dirk Spruytte uit Zarren, blokken 46, 61, 62, 77 en 78 onder handen. Andere deelnemers werkten aan de andere blokken. Daarmee was de ruime streek rond Klerken, Houthulst, Woumen, Vladslo, Zarren en Diksmuide, en het hele Brugse Vrije aan een eerste onderzoek onderworpen. ’s Anderendaags deed een tweede groep vrijwilligers dit nog eens over.
Het resultaat van het werk met de Mapathon1571-vrijwilligers is slechts een tussenstap. Niet alle referentiepunten zijn correct geïnterpreteerd, en alle blokken moeten uiteindelijk ook weer allemaal bij elkaar gaan aansluiten. Maar dit is werk voor de onderzoeksgroep die dit project uitvoert. Het werk van de vrijwilligers is in eerste instantie bedoeld om allerhande bijzondere referentiepunten te vinden, die archeologisch of op andere wijze nog niet werden geïdentificeerd.
Geografisch werkte Pieter Pourbus op basis van landmeters-metingen van op torens en uitkijkpunten. Deze blijken dan ook allemaal zeer correct gepositioneerd. Georefereren van deze torens en uitkijkpunten met QGIS, de software die ik offline gebruik, geeft een totaalbeeld met zeer weinig vervorming. Dit is te zien op de interpretatie gemaakt met QGIS (zie hier onder). Op deze projectie zien we ook dat Pourbus een stuk van het Brugse Vrije niet opnam (hoofdzakelijk een stuk van het Bos van Houthulst), en ook een extra stuk, iets oostelijker, bij het Brugse Vrije bijschilderde (waar zijn passer deels op staat).
Bij nader vergelijken blijkt ook dat de Pourbus-Claeissens-kaart in de ZW-hoek, rond Diksmuide-Klerken dus, en wellicht ook nog ruim daarrond, nogal creatief omspringt met wegen en beekjes of waterpartijen. Dat bemoeilijkt het georefereren aanzienlijk. Wie niet bekend is met het terrein, of niet goed weet hoe dat evolueerde sinds 1571/1601/1686 gaat zeer waarschijnlijk fouten maken. Hier onder staat zo goed mogelijke interpretatie die ik maak met QGIS. Bestaande wegen staan er meestal min of meer correct op; maar we zien ook heel wat wegen (in rood op de Claeissens-kaart) waarvan later geen spoor terug te vinden is, niet alleen niet in het Terrier van de Prochie van Clercken van 1686, maar ook niet op de Ferrariskaart van 1774, en even min op latere kadasterkaarten van Popp (1846) of van vandaag.
Maar niet getreurd. Een project als Mapathon1571 is een constructieve tussenstap die de onderzoekers helpt dit en veel andere kenmerken van de Claeissens-kaart correct te interpreteren. Dat zal dan ook gebeuren in de volgende maanden. Hierbij zullen vast en zeker ook heel wat interessantere ontdekkingen opduiken, die al dan niet aan verder onderzoek zullen worden onderworpen.
Binnenkort is de officiële gegeorefereerde kaart ook te bekijken en gebruiken voor iedereen, als een van de vele historische kaarten op Geopunt.be.
Meer info: mappingpourbus.ugent.be
Een reactie op “Mapathon1571”